Οι 200 της Καισαριανής, το “Τελευταίο Σημείωμα” και οι αναπόφευκτες συγκρίσεις με την κατάντια του σήμερα

Αυτή είναι μόλις μία από τις πολλές σκηνές από “Το Τελευταίο Σημείωμα” του Παντελή Βούλγαρη που σε κάνουν να ανατριχιάζεις σύγκορμος και οι οποίες βασίστηκαν στις αφηγήσεις, τις μαρτυρίες αλλά και τους θρύλους που περιβάλλουν την εκτέλεση των 200 κρατουμένων (κυρίως αριστερών φυλακισμένων από το καθεστώς Μεταξά) στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς την Πρωτομαγιά του 1944 στο σκοπευτήριο της Καισαριανής ως αντίποινα για την εκτέλεση του Γερμανού στρατηγού Φραντς Κρεχ στην Πελοπόννησο από τους αντάρτες. Η ταινία ήταν μέχρι πρόσφατα το πλησιέστερο που υπήρχε σε “εικόνα” από το ιστορικό αυτό γεγονός (πέρα από τις θρυλικές ξυλογραφίες του χαράκτη Τάσσου ο οποίος φιλοτέχνησε και το “Κύπρος ‘74” που κοσμεί το γνωστό Προσφυγόσημο) καθώς πέρα από τις μαρτυρίες και τα έγγραφα, απουσίαζε οποιοδήποτε φωτογραφικό υλικό. Μέχρι που η ερευνητική ομάδα της σελίδας Greece at WWII Archives, η οποία παρακολουθεί διεθνή αρχεία και δημοπρασίες για ντοκουμέντα που αφορούν την Ελλάδα, έπεσε πάνω σε έναν ανέλπιστο θησαυρό προς πώληση στο eBay.

Η ανακάλυψη των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής δεν σκόρπισε άδικα ρίγη συγκίνησης και υπερηφάνειας σε όλο τον ελληνισμό (εντάξει, εκτός από τους οπαδούς και απογόνους των δωσίλογων που σήμερα το παίζουν “εθνικιστές”) καθώς πρόκειται για ένα οπτικό ντοκουμέντο που ανατρέπει όσα γνωρίζαμε, καθώς για δεκαετίες η θυσία αυτή υπήρχε στη συλλογική μνήμη μόνο μέσα από μαρτυρίες και κείμενα, χωρίς καμία φωτογραφική απεικόνιση της ίδιας της στιγμής.

Οι φωτογραφίες ήρθαν στο φως μόλις πριν από λίγες ημέρες, όταν ένας Βέλγος συλλέκτης τις ανήρτησε προς πώληση στο eBay (έκτοτε η δημοπρασία διαγράφηκε). Το υλικό φέρεται να προέρχεται από το προσωπικό άλμπουμ ενός Γερμανού αξιωματικού (αναφέρεται ως ο υπολοχαγός ή λοχίας Hermann Heuer), ο οποίος υπηρετούσε στο 1012 Festungs-Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα κατά την Κατοχή. Οι φωτογραφίες καταγράφουν τη διαδικασία της μεταφοράς και της εκτέλεσης στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944. Στα καρέ διακρίνονται τα φορτηγά που μετέφεραν τους μελλοθάνατους από το Στρατόπεδο Χαϊδαρίου, η στιγμή που οι αγωνιστές βαδίζουν προς τον τοίχο της εκτέλεσης και -το πιο συγκλονιστικό- η αξιοπρέπεια και η γαλήνη στα πρόσωπά τους, καθώς πολλοί φαίνονται να τραγουδούν, να υψώνουν τη γροθιά ή να μιλούν στους συντρόφους τους λίγα δευτερόλεπτα πριν το τέλος. Κάποιοι ταυτοποιήθηκαν αμέσως, όπως ο Μεσσήνιος εργάτης Βασίλης Παπαδήμας (ο ψηλός άνδρας με το λευκό πουκάμισο που κοιτάζει σταθερά τον φακό), ο Ηλίας Ρίζος και με ισχυρές ενδείξεις οι Δημήτρης Παπαδόπουλος & Θρασύβουλος Καλαφατάκης, για τους υπόλοιπους οι έρευνες συνεχίζονται με κάθε διαθέσιμο μέσο, 82 χρόνια μετά.

Το “Τελευταίο Σημείωμα” του Παντελή Βούλγαρη βγήκε στις αίθουσες το 2017 και από τότε και με κάθε θέαση συγκλονίζει το ίδιο ενεργοποιώντας τους δακρυγόνους αδένες για πολλούς λόγους.

Πρώτα απ’ όλα κλαις για το ανθρώπινο δράμα. Το φιλμ καταγράφει τις τελευταίες στιγμές των “200” με το στόρι να επικεντρώνεται σε μια χούφτα από αυτούς. Κεντρικός ήρωας είναι ο (υπαρκτός) Ναπολέοντας Σουκατζίδης (ο Ανδρέας Κωνσταντίνου με σπαρτιάτικα λιτή αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική ερμηνεία), Κρητικός με Μικρασιατική καταγωγή, αγωνιστής του λαϊκού κινήματος και φυλακισμένος ήδη από το καθεστώς Μεταξά, που εκτελούσε χρέη διερμηνέα για τον διοικητή του στρατοπέδου Χαϊδαρίου, υπολοχαγού των SS  Καρλ Φίσερ (o έμπειρος Γερμανός ηθοποιός André Hennicke που ίσως θυμάστε από το Downfall). Για την ιστορία λόγω της ιδιότητάς του ως διερμηνέας ο Σουκατζίδης είχε την ευκαιρία να σώσει τη ζωή του, όμως αρνήθηκε όταν έμαθε ότι θα εκτελούσαν κάποιον άλλον στη θέση του και μπήκε στωικά στο φορτηγό για το Σκοπευτήριο.

Κλαις από οργή γιατί οι 200 ήταν ήδη πολιτικοί κρατούμενοι του καθεστώτος Μεταξά που τους παρέδωσαν στα χέρια των ναζί. Παλιές καραβάνες στη φυλακή και τα βασανιστήρια, απλά οι δεσμοφύλακες άλλαξαν εθνικότητα. Κλαις γιατί σκέφτεσαι ότι σήμερα γεμίσαμε πατριώτες του καναπέ, του Facebook και του κώλου, πολλοί απ’ αυτούς αμετανόητοι νοσταλγοί των μελανοχιτώνων δημίων που το παίζουν μάλιστα εθνικιστές ενώ στην πραγματικότητα είναι δειλά, θλιβερά ανθρωπάκια που δεν αξίζουν ούτε να χτενίσουν τ’ αρχίδια ενός από τους 200.

Κλαις γιατί έχεις ξεχάσει πως είναι να είσαι αληθινός πατριώτης σε μια κατεχόμενη πατρίδα. Να χορεύεις με πάθος παραδοσιακούς χορούς το βράδυ που ξέρεις πως είναι το τελευταίο σου και το χάραμα θα πας για εκτέλεση. Να στέκεσαι αγέρωχος μπροστά στο πολυβόλο των εκτελεστών σου, αρνούμενος να κλείσεις τα μάτια.

Ο Βούλγαρης παραμένει ένας διαχρονικά σπουδαίος δημιουργός. Υιοθετώντας μια απροσδόκητα σύγχρονη ματιά σε μία κλασική θεματική αφήνει τις μικρές λεπτομέρειες να “φωνάξουν” δυνατότερα από πομπώδη πλάνα ή εμψυχωτικά λογύδρια: ένα απελπισμένο βλέμμα, ένα καρβέλι με τρεις χαρακιές ελπίδας, ένα λερωμένο κίτρινο γάντι που ψάχνει το ταίρι του. Μακριά από το εύπεπτο μελό και τους αφόρητους διδακτισμούς, το “Τελευταίο σημείωμα” είναι μεν μια πολιτική ταινία αλλά πάνω απ’ όλα ένα δυνατό δράμα για τον φόβο, τη συντροφικότητα, τη φιλία, την ονειροπόληση, την ελπίδα, την ιδεολογία, τη διατήρηση αρχών και αξιών μέχρι το τέλος.

Είναι επίσης, μαζί με τις νεοανακαλυφθείσες φωτογραφίες, μια σταθερή υπενθύμιση ότι δεν ήταν όλοι το ίδιο. Ότι στην Ελλάδα της Κατοχής υπήρχαν δύο κόσμοι. Αυτός των αληθινών πατριωτών ανεξαρτήτως ιδεολογίας που αντιστάθηκαν, πολέμησαν ή στάθηκαν γενναία απέναντι στο ναζιστικό εκτελεστικό απόσπασμα κι εκείνος των προδοτών που φίλησαν τις γερμανικές μπότες, των δωσίλογων, των μαυραγοριτών, των αμετανόητων συνεργατών των Ναζί. Δύο κόσμοι που ευτυχώς για τη νεότερη ιστορία της χώρας, δεν συναντήθηκαν ποτέ. Παρά τις μέχρι σήμερα επίπονες προσπάθειες των γνωστών κύκλων να σβήσουν τις διαχωριστικές γραμμές.